Wat is het verschil tussen ijzer en metaal?

Ijzer is één bepaald metaal; “metaal” is het verzamelwoord voor alle metalen samen. Wie spullen wil laten ophalen of naar het recyclagepark brengt, heeft in de praktijk meer aan een andere indeling: ferro tegenover non-ferro. Met een gewone magneet zet u die twee groepen in enkele seconden uit elkaar.

Ijzer, staal en metaal: drie woorden, drie betekenissen

Deze drie termen worden door elkaar gebruikt, maar betekenen niet hetzelfde.

• Metaal is de overkoepelende term. Koper, aluminium, zink, messing, lood, tin, ijzer en staal zijn allemaal metalen.
• Ijzer is één specifiek metaal. In zuivere vorm komt u het thuis zelden tegen.
• Staal is een legering: ijzer met koolstof, en vaak nog andere elementen. Gietijzer is een ijzerlegering met een hoger koolstofgehalte, harder en brozer.

Bijna alles wat in het dagelijks leven “ijzer” genoemd wordt — een radiator, een hek, een fietskader, een metalen rek, een kachel — is eigenlijk staal of gietijzer. Dat is geen fout taalgebruik: in de handel betekent oud ijzer ophalen simpelweg alle afgedankte voorwerpen die grotendeels uit ijzer of staal bestaan.

Ferro en non-ferro: de indeling die er echt toe doet

Voor recyclage wordt metaal in twee grote families verdeeld.

Ferro betekent: bevat ijzer. Denk aan staal, gietijzer en ook roestvast staal. Ferro is veruit de grootste stroom en herkent u meestal aan drie dingen: een magneet blijft eraan hangen, het roest bruinoranje bij vocht, en het voelt zwaar aan voor zijn volume.

Non-ferro betekent: bevat geen ijzer. Koper, aluminium, messing, zink, lood en tin horen hierbij. Deze metalen zijn niet magnetisch en roesten niet op die typische bruine manier; ze krijgen hun eigen aanslag, zoals de groene patina op koper of de matte grijswitte laag op aluminium.

Non-ferro komt in veel kleinere hoeveelheden vrij dan staal, maar wordt per soort apart gehouden. Daarom vraagt een recycleerder liever een bak zuiver koper dan een gemengde hoop waar alles door elkaar ligt.

De magneettest in drie stappen

Een koelkastmagneet volstaat. Hij hoeft niet sterk te zijn.

1. Houd de magneet tegen een schoon stuk van het voorwerp. Verf, roest of vuil dempen de kracht.
2. Blijft hij plakken? Dan is het ferro: ijzer, staal of gietijzer.
3. Valt hij eraf? Dan is het waarschijnlijk non-ferro. Kijk daarna naar de kleur om te bepalen welk metaal het is.

Houd rekening met drie uitzonderingen die vaak voor verwarring zorgen:

• Roestvast staal (inox) bevat wél ijzer, maar veel soorten zijn niet of nauwelijks magnetisch. Een zwakke of afwezige aantrekking betekent dus niet automatisch dat het geen staal is. Meer daarover leest u bij inox en rvs ophalen.
• Verchroomd of verzinkt staal glanst als een non-ferro metaal, maar de magneet verraadt de stalen kern eronder.
• Samengestelde voorwerpen geven gemengde signalen. Een elektromotor heeft een stalen huis met koperwikkelingen erin; een raamprofiel kan aluminium zijn met stalen beslag.

Kleur en gewicht als tweede controle

Als de magneet eraf valt, brengen kleur en gewicht u meestal bij het juiste metaal.

Metaal	Kleur	Magnetisch	Waar u het vaak tegenkomt
Staal en gietijzer	Grijs, roest bruinoranje	Ja	Radiatoren, buizen, hekwerk, rekken
Roestvast staal	Glanzend grijs, roest niet	Zwak of niet	Spoelbakken, werkbladen, keukenapparatuur
Koper	Roodoranje, groene aanslag	Nee	Leidingen, ketelonderdelen, draad in kabels
Messing	Geelgoud	Nee	Kranen, fittingen, deurklinken, sierstukken
Aluminium	Matgrijs, opvallend licht	Nee	Raam- en deurprofielen, ladders, gootdelen
Zink	Grijsblauw, mat, zacht	Nee	Dakgoten, regenpijpen, daktrim

Gewicht is een handige extra aanwijzing. Til twee stukken van ongeveer hetzelfde formaat naast elkaar op: aluminium voelt verrassend licht, koper en messing juist zwaar voor hun omvang.

Waarom dat verschil telt bij recyclage

Metaal is een van de weinige materialen die telkens opnieuw als grondstof kunnen dienen. Die kringloop werkt alleen als de stromen zuiver blijven.

• Gescheiden houden levert een bruikbaarder grondstof op. Koper dat tussen staal belandt, verliest zijn waarde als koper.
• Ferro is machinaal te scheiden, non-ferro niet zomaar. In sorteerinstallaties haalt een magneet het staal eruit; voor de rest zijn andere technieken en vaak handwerk nodig.
• Voorsorteren helpt, perfectie is niet nodig. Zet grote stukken bij elkaar en doe losse onderdelen in een bak. Twijfelt u over de soort, laat het dan liggen zoals het ligt — een gemengde stapel oud metaal wordt achteraf alsnog gesorteerd.

Breek voorwerpen ook niet zelf uit elkaar om er een metaal uit te halen. Bij leidingen, boilers of toestellen die nog aangesloten zijn, laat u het loskoppelen aan een installateur of elektricien over. Wat er daarna met de gesorteerde stromen gebeurt, leest u in wat gebeurt er met oud metaal.

Kort samengevat

Ijzer is een metaalsoort, metaal is de familienaam. De indeling die in de praktijk telt, is ferro (met ijzer, magnetisch, roest) tegenover non-ferro (zonder ijzer, niet magnetisch, eigen patina). Een magneet, de kleur en het gewicht brengen u een heel eind.

Weet u niet zeker wat er bij u ligt? Stuur gerust enkele foto’s van uw metaal; meestal is op een foto al te zien om welke soort het gaat.